„Dał nam przykład Bonaparte”. Marszałkowie Napoleona, cz. 2.

W niniejszym wpisie chcemy przybliżyć dwa eksponaty wystawy „Dał nam przykład Bonaparte” – akwafortę przedstawiającą Napoleona i dwunastu spośród jego marszałków oraz pocztówkę, na której Napoleon został przedstawiony w otoczeniu trzynastu marszałków. Akwaforta została wypożyczona na wystawę przez p. Sławomira Stępnia, pocztówka zaś pochodzi ze zbiorów p. Macieja Prószyńskiego.

*

Akwaforta pochodzi z krajów niemieckojęzycznych na co wskazuje umieszczony w jej dolnej części tytuł „Napoleon mit seinen berühmtesten marschallen” („Napoleon i najbardziej znani  marszałkowie”), niedatowana i niesygnowana, prawdopodobnie pochodzi z połowy XIX w.

Jest grafiką dużych rozmiarów (zbliżona rozmiarami do formatu A3). Zawiera portret Napoleona w otoczeniu 12 marszałków. Od lewej są to: François Lefebvre, André Masséna, Adrien Moncey, Nicolas  Oudinot, Louis Suchet, Jean de Dieu Soult, Édouard Mortier, Joachim Murat, Eugène de Beauharnais, Jean Lannes, Michel Ney i Alexandre Berthier. Portrety marszałków (podpisane) umieszczone w kwadratowych ramach. Nad wizerunkiem Napoleona umieszczono jego inicjał: N z koroną cesarską. Tableau wieńczy cesarski orzeł, trzymający w szponach wieniec mirtowy (symbol nieśmiertelności) oraz atrybuty władzy Napoleona jako cesarza: „dłoń sprawiedliwości” i berło zwieńczone figurą orła. Warto zwrócić baczniejszą uwagę na owe detale. Na dwóch sławnych portretach koronacyjnych Napoleona autorstwa Jeana-Auguste’a-Dominique’a Ingres’a i Francoisa Gerarda pojawiają się właśnie te przedmioty. Jednak co ciekawe – na każdym z portretów – w nieco innej formie. U Ingresa berło wieńczy figurka Karola Wielkiego, zaś „dłoń sprawiedliwości” ma zaciśnięte dwa palce. U Gerarda berło zakończone jest wizerunkiem orła cesarskiego a wszystkie palce „dłoni sprawiedliwości” są rozprostowane. Nieznany autor akwaforty przemieszał wizerunki atrybutów cesarskich z obu obrazów – orzeł dzierży berło z wizerunkiem orła cesarskiego zaś „dłoń sprawiedliwości” ma zaciśnięte dwa palce

*

Trudno określić producenta pocztówki, prawdopodobnie pochodziła ze Szwajcarii (Montreux?), wydrukowano ją przed 1907 r., ma wymiar standardowy dla tego typu druków. Adresowana była (ze Szwajcarii?) do panny Pauliny Lectard mieszkającej w Paryżu. W centrum pocztówkowej ilustracji, na kartuszu, znajduje się medalion z Napoleonem, otaczają go pomniejsze medaliony z wizerunkami marszałków. Pod podobizną Cesarza widnieje podpis: „Napoleon, cesarz Francuzów”. Portrety marszałków otoczone wieńcami laurowymi umieszczono na tle połączonych gałązek lauru i dębu. W odróżnieniu do akwaforty – nie są podpisane; ich zestaw i układ jest niemal taki sam jak na akwaforcie. Od lewej widnieją: Oudinot, Suchet, Soult, Mortier, Bessières, Murat, de Beauharnais, Lannes, Ney, Berthier, Lefebvre, Masséna, Moncey. Identycznie jak w wyżej opisywanej akwaforcie całość wieńczy wizerunek orła cesarskiego zrywającego się do lotu i trzymającego w szponach wieniec mirtowy oraz atrybuty napoleońskiej władzy – „dłoń sprawiedliwości” i berło zwieńczone figurą orła. Nieco dalej w tle, po obu stronach orła widoczne są sztandary wojskowe graficznie zamykające kompozycję.

*

Już na pierwszy rzut oka widać duże podobieństwo obu druków, niektóre elementy są identyczne. Oczywiście pocztówka jest chronologicznie późniejsza, co jednak nie musi oznaczać bezpośredniej inspiracji akwafortą. Być może autorzy obu grafik wzorowali się na innym druku o podobnej treści i układzie (częściowo zatarty napis na pocztówce zdaje się informować, że ta powstała na podstawie – heliograwiury ?z Montreux?). 

*

Dość mylący jest tytuł akwaforty. Po pierwsze – nie wszystkie wizerunki znajdujące się na rycinie przedstawiają marszałków Francji. Eugeniusz de Beauharnais, synowiec Napoleona, zakończył swą karierę w stopniu generała brygady, marszałkiem Francji nigdy nie został. Po drugie – o ile spora część przedstawionych tu marszałków rzeczywiście zasługuje na miano „znanych”  to trudno uwolnić się od wrażenia, że ich dobór był mimo wszystko dość przypadkowy. Nie jest to ani pierwsza osiemnastka nominowana w 1804 r. ani też faktyczny wybór najbardziej znanych/najzdolniejszych marszałków. Zabrakło tu bezwzględnie najlepszego i najzdolniejszego z nich, często porównywanego z samym Napoleonem – Nicolasa Davouta. Próżno też szukać w galerii portretów bardzo znanego Jeana Baptisty Bernadotta (późniejszego króla Szwecji). Można też mieć wątpliwości dlaczego w zestawieniu nie pojawił się np. Jean Baptiste Bessières, dowódca Starej Gwardii. Cóż – popyt i podaż pamiątek rządzą się swoimi własnymi prawami odległymi częstokroć od prawd dziejowych.

Co do pocztówki – o ile tutaj Bessières znalazł się w zestawie wizerunków, to również zabrakło Davouta, czy Bernadotte’a. Jednak autor tej grafiki nie rościł sobie pretensji do przedstawienia „najbardziej znanych” dowódców Napoleona.

Trzeba też dodać, że w XIX w. tego typu kwestie traktowano dość swobodnie. W ówczesnych publikacjach dotyczących marszałków napoleońskich, umieszczano także biogramy wybitniejszych generałów, czy też generałów, którzy zostali marszałkami już po zakończeniu epoki napoleońskiej. Kwestia perspektywy i subiektywnych decyzji autorskich. Nie zapominajmy, że już ogłoszenie przez Napoleona listy marszałków w 1804 r. wywołało lawinę kontrowersji, sporów i animozji… 

 

 

 

Pocztówka „Napoléon empereur des français” („Napoleon, cesarz Francuzów”), bez daty, autora i miejsca wydania (Szwajcaria?), początek XX w.

 

 

 

Akwaforta „Napoleon mit seinen berühmtesten marschallen” („Napoleon i najbardziej znani  marszałkowie”), bez daty, autora i miejsca wydania, prawd. poł. XIX w.

Muzeum Zbrojownia na Zamku w Liwie jest samorządową instytucją kultury której organizatorem jest Samorząd Województwa Mazowieckiego

Skip to content
Ta witryna ma na celu zapewnienie dostępności cyfrowej osobom niepełnosprawnym. Nieustannie poprawiamy komfort użytkowania dla wszystkich i stosujemy odpowiednie standardy dostępności.