Eksponaty zgromadzone w Muzeum Zbrojowni na Zamku w Liwie oglądać można we wnętrzach dworu barokowego oraz w komnatach gotyckiej wieży bramnej. Są to przede wszystkim militaria z okresu od XV do XX w. Duży dział zbiorów muzealnych zajmuje malarstwo i grafika w tym portrety wojskowych, obrazy batalistyczne, widoki zamków i miast oraz historyczne mapy. Rzemiosło artystyczne reprezentują zabytkowe meble, żyrandole i tkaniny. Uzupełniają je znaleziska archeologiczne. W nastrojowych sklepionych piwnicach po gotyckim Domu Wielkim urządzane są wystawy czasowe.

HALL

Nie sposób nie zauważyć obrazu „Scena batalistyczna” z XVII w. pędzla Holendra Jacoba Wevera. Wielopostaciowa kompozycja przyciąga uwagę swoimi rozmiarami, dynamiką walczących postaci i bogatą kolorystyką. Staropolski klimat nadają wnętrzu osiemnastowieczne portrety sarmackie: chorążanki brzeskiej Ludwiki z Szuyskich Kuczyńskiej żony Mikołaja Kuczyńskiego i chorążego bielskiego Marcina Kuczyńskiego, konterfekt nieznanego mężczyzny w mundurze generała kawalerii narodowej oraz szlachcica w zbroi. Przy wejściu do sieni dworu zawieszone są trofea myśliwskie. Wystroju dopełniają zabytkowe meble: ława neogotycka, neorenesansowa ława skrzyniowa z wyrzeźbionymi na oparciu postaciami symbolizującymi cztery temperamenty; lustro neobarokowe z konsolą z XIX w. oraz okazała siedemnastowieczna szafa gdańska.

Piec kaflowy w typie holenderskim z I poł XVIII w. uratowany z dworu w Nowej Suchaj w latach 60. XXI w.

SALA RYCERSKA

Największa, reprezentacyjna sala dworu spełnia różne funkcje, w tym także koncertowe. Ściany jej zdobią liczne portrety. Całopostaciowym obrazom z XVIII w. przedstawiającym królów polskich: Zygmunta Starego, Zygmunta Augusta oraz Henryka Walezego towarzyszą wizerunki władców z dynastii Wazów: Zygmunta III, Władysława IV a także repliki portretów trumiennych i epitafijnych z II poł. XVII w.: Stanisława Woyszy, Adama Kotowskiego i jego żony Małgorzaty z Durantów. Nad neorenesansową ławą skrzyniową z wyrzeźbioną na oparciu sceną zdobycia Jerozolimy podczas I wyprawy krzyżowej w 1099 r. zawieszono osiemnastowieczne portrety księcia heskiego Ludwika IX oraz królowej Marii Józefy żony Augusta III Sasa,a także portret pięknej nieznajomej – damy polskiej w stroju z I poł. XIX w.

Na ścianie za fotelem w stylu renesansowym widnieje efektowna, haftowana złotą i srebrną nicią tkanina turecka z tugrą – kaligraficznym znakiem osobistym sułtana Abdülmecida I (ur. 1823 – zm. 1861). Narożnik obszernej sali zajmuje unikalny zabytek gdańskiego rzemiosła artystycznego: piec w typie holenderskim z I poł. XVIII w. z kaflami malowanymi w urocze scenki rodzajowe. W całej Polsce zachowało się jedynie 12 takich pieców, w tym jeden w pałacu w Wilanowie.

Zbroje oraz broń drzewcowa są niezbędnymi w Sali Rycerskiej akcentami militarnymi dodającym jej wnętrzu marsowego charakteru. Halabardy z XVII – XIX w. charakteryzują się zmniejszeniem walorów bojowych na rzecz dekoracyjności, co odróżnia je od prymitywnych lecz morderczych w użyciu „prototypów” tej broni z XIV w., które pozwoliły szwajcarskim chłopom zwyciężać rycerską armię Austrii. W kolejnych wiekach sławni z waleczności szwajcarscy najemnicy rozprzestrzenili halabardy po całej Europie. Do tej pory posiada je na wyposażeniu najmniejsza armia świata- szwajcarska gwardia papieska w Watykanie. Obok halabard wiszą dwa szpontony z XVII/VIII w. oraz rzadki egzemplarz partyzany oficera gwardii szwajcarskiej Augusta III Sasa. Szponton i partyzana przed wprowadzeniem mundurów z dystynkcjami były oznakami wyższych szarż w formacjach piechoty. Zbroje w Sali Rycerskiej to przede wszystkim stalowe kirysy złożone z napierśnika i naplecznika. Jako ochrona kirasjera, czyli ciężkozbrojnego jeźdźca, zastąpiły w XVII w. pełne zbroje rycerskie. Kilka kirysów z XVI-XVIII w. oraz stalowy obojczyk i nakarczek można podziwiać w Sali Rycerskiej. Niektóre z nich noszą ślady po uderzeniach kul karabinowych, które trafiły ich właścicieli – są to pamiątki z dawnych pól bitewnych.

 

Żółta Dama

KLATKA SCHODOWA

Przy schodach prowadzących na mansardę dworu zapoznać się można z duchem Żółtej Damy (choć tylko na portrecie – oryginał pojawią się o północy) – niewinne oskarżonej i ściętej za zdradę małżeńską żony kasztelana liwskiego. Sąsiedni obraz przedstawia zamek w Liwie umiejscowiony w centrum apokaliptycznej wizji. Oba obrazy malował, a Żółtą Damę nawet z natury, współczesny malarz białoruski Aleksander Puszkin.

Wstępując w górę po schodach oglądamy na klatce schodowej piękne miedzioryty z widokami zamków i miast polskich wykonane przez grafików francuskich i holenderskich na podstawie szkiców utalentowanego rysownika i oficera szwedzkiego Eryka Jonsona Dahlberga, uczestnika „potopu” w latach 1655-1657, kwatermistrza generalnego armii Karola X Gustawa. Stanowią one bezcenne świadectwo polskiego budownictwa militarnego z XVII w.

 

 

ANTRESOLA

Niewielka antresola posiada własny nastrój i klimat, który nadają jej zabytkowe meble: stół neobarokowy i krzesła w stylu biedermeier z XIX w., a przede wszystkim znakomity obraz z 1912 r. pędzla malarza szkoły monachijskiej Tadeusza Ajdukiewicza przedstawiający konnych myśliwych tureckich na polowaniu z chartami. Portret generała Przesmyskiego z ok. 1879 r. imponuje zarówno realistycznym ujęciem twarzy modela, jak też precyzją z jaką nieznany artysta odwzorował każdy detal munduru i odznaczeń rosyjskiego oficera. Tajemniczego mężczyznę zwanego „Kartografem” ze względu na trzymaną w ręku mapę, sportretował w 1843 r. Rochelewski. Obok niego interesujący portret z 1819 r. autorstwa Józefa Pitschmanna – wizerunek Teresy Grabiankowej żony starosty liwskiego Tadeusza Grabianki (1740-1807) słynnego iluminata i alchemika, fundatora dworu barokowego wystawionego w 1782 r. dla starostwa ziemi liwskiej, obecnej siedziby muzeum liwskiego.

 

ZBROJOWNIA

Główne zbiory militariów eksponowane na pierwszym piętrze dworu. Rozmieszczono je w układzie chronologicznym w czterech kolejnych salach. Wejście na ekspozycję główną Muzeum Zbrojownia strzeżone jest przez renesansową zbroję płytową. Powierzchnia zbroi dekorowana jest misternymi ornamentami z motywem polskiego herbu Jastrzębiec.

 W sali pierwszej eksponowane są hełmy używane w XV, XVI i XVII w., znaleziska archeologiczne odkryte przy zamku i jego okolicy,  włócznie, miecz oraz dwie hakownice.

W sali drugiej umieszczono broń białą i palną z XVI, XVII, XVIII i XIX w.: szable, pałasze, rapiery oraz pistolety i karabiny z zamkami skałkowymi i kapiszonowymi.

W sali trzeciej dominują eksponaty z epoki napoleońskiej (fragment panoramy „Berezyna”, portrety  marszałków i generałów Napoleona I),  oraz czasów walk o niepodległość (powstanie styczniowe oraz listopadowe).

Sala czwarta poświęcona jest głównie I oraz II wojnie światowej. Prezentowane są w niej karabiny, szable, duża kolekcja  bagnetów oraz pistolety i karabiny maszynowe .

 

 

 

 

 

I SALA

Hełmy z kolekcji muzealnej mają różną proweniencję. Najstarszym prezentowanym typem hełmu jest piętnastowieczna łebka (zwana też saladą) z poziomą szczeliną – wizurą umożliwiającą patrzenie. Szesnastowieczne hełmy jazdy to trzy przyłbice o ruchomych osłonach twarzy: sabaudzka, tzw. Totenkopf, naśladująca trupią czaszkę; żłobkowana przyłbica maksymiliańska z XVI wieku, oraz przyłbica włoska z początku epoki renesansu. Ponad nimi używane w XVI i XVII w. szturmaki z ruchomymi osłonami policzków oraz moriony zwane w Polsce od czasów „potopu” hełmami szwedzkimi. Nad całością dominuje unikalny miecz z XV w. będący symbolem stanu rycerskiego.

Wśród broni palnej nie sposób pominąć potężnych hakownic z początku XVII w. Nazwa tej ciężkiej broni wałowej wywodzi się od haka u dołu lufy hakownicy zaczepianego o mur zamkowy lub burtę wozu taborowego w celu zamortyzowania potężnego odrzutu przy strzale. Muzeum posiada również mały moździerz i dwa działka – wiwatówki, używane niegdyś do uświetniania zabaw dworskich.

W przyściennych gablotach ulokowano archeologię i zespół luf muszkietów i strzelb z XVII – XVIII w. Interesującą historię posiadają zabytki archeologiczne odnalezione na terenie zamku i w jego okolicach. Wśród nich kolekcja numizmatyczna: od rzymskich denarów (znajdowanych wzdłuż pradawnego szlaku komunikacyjnego i na pobliskiej przeprawie przez Liwiec), aż do tymfów, dukatów i ortów z XVII/XVIII w. odnalezionych na starym cmentarzysku i podczas budowy ulicy w Liwie.

II SALA

Kolejna sala kryje w sobie broń palną i białą z XVII-XIX w. i to nie tylko europejską. W gablocie wystawione są tak egzotyczne okazy, jak parang z Borneo, klewangi z Lombok, japoński miecz wakizashi, indyjski talwar, topór derwiszów tabar, nóż nepalski kukri, kindżał rosyjski i zdobiony złotem turecki jatagan. Bardzo cenne są pałasze i szpada walońska– uzbrojenie oddziałów kawaleryjskich na Zachodzie Europy w XVII – XVIII w., oraz schiavony z piękną koszową osłoną dłoni, rodzaj ciężkiego pałasza najemników dalmatyńskich w służbie Wenecji w XVI wieku.

Następna gablota poświęcona jest wschodniej broni palnej. Są tam przechowywane strzelby bałkańskie i janczarki tureckie. Na tle pięknego czapraka – dywdyku tureckiego ustawiono manekin w kolczudze z obojczykiem i nakarczkiem oraz misiurką. Uzbrojenie tego typu wprowadzono w XVII w. do formacji pancernych armii polskiej pod wpływem doświadczeń z walk prowadzonych z wojskami wschodnimi. Kolczuga jest dowodem benedyktyńskiej wręcz cierpliwości jej autora, ponieważ każde z kilkunastu tysięcy jej ogniwek skuto osobnym nitem. Pracochłonność wykonania misiurek i kolczug sprawiała, że osiągały one wysokie ceny, tym bardziej że w stepach Ukrainy były bardzie użyteczne niż ciężkie zachodnioeuropejskie kirysy. W tle za kolczugą tarcza indyjska sipar, stylowo zdobiona wyobrażeniami walczących zwierząt. W kolejnych gablotach oglądać można pistolety oraz karabiny skałkowe i kapiszonowe z XVIII-XIX w. a wśród nich kilka francuskich karabinów z epoki napoleońskiej ze słynnym modelem M. 1777 na czele.

Osobną ekspozycją została wyróżniona ulubiona broń dawnych Polaków – szabla – reprezentowana przez „batorówkę”, luksusową karabele, szablę szlachecką, kutą srebrem szaszkę kaukaską i kilka typów szabli kawaleryjskich z XVIII-XIX w. Obrazy w tej sali to m.in. portret konny hetmana Stefana Czarnieckiego, portret powstańca listopadowego kapitana Józefa Wilsona, „Atak na wyspę Alsen” wojsk Czarnieckiego, „Parada po bitwie pod Dobromierzem” W. Camphausena – wszystkie z XIX w.

 

 

 

 

III SALA

W sali tej dominują zabytki związane z wiekiem XIX i walką Polaków o niepodległość, czego oznaką jest zestaw zebranych w niej obrazów i grafik, a wśród nich wizerunków polskich bohaterów narodowych: Tadeusza Kościuszki, księcia Józefa Poniatowskiego i Jana Henryka Dąbrowskiego, a także cesarza Napoleona I oraz jego dowódców. Muzeum szczyci się jednym z nielicznych ocalałych fragmentów słynnej panoramy „Berezyna” wykonanej przez Wojciecha Kossaka i Juliana Fałata w latach 1894-96. Z tematyką dramatycznego odwrotu Wielkiej Armii Napoleona z Rosji w 1912 r. zmierzył się także Jerzy Kossak w obrazie „Odwrót z Moskwy”. Znaczące miejsce na wystawie zajmują bitwy powstańcze stoczone w okolicach Liwa: walki na Liwskich Mostach z 8 – 15 kwietnia 1831 r. oraz słynna bitwa pod Węgrowem stoczona 3 lutego 1863 r. czasie powstania styczniowego nazwana „Polskimi Termopilami”.W gablotach wyłożono m. in. broń i amunicję odnalezioną na pobojowiskach. W sali III oglądać można broń białą z XVIII i XIX w.: szable i pałasze francuskie, rosyjskie, pruskie, austriackie i niemieckie, oraz kolekcję tasaków piechoty. Osobliwość stanowią dwa miecze masońskie z XIX w. używane podczas rytualnych ceremonii loży.

Muzeum posiada w swych zbiorach ciekawe konstrukcje pośrednie między bronią palną ładowaną odprzodowo a karabinami odtylcowymi, między innymi systemu Snider, Krnka, Tabatiere. Typowo odtylcowo – iglicowe są karabiny niemieckie produkcji firmy Dreyse. W tej samej sali są eksponowane również ich francuskie odpowiedniki systemu Chassepot, widoczne także jako broń żołnierzy na obrazie „Kapitulacja Metzu podczas wojny francusko-pruskiej w 1870 r.”, którą przedstawił w 1886 r. francuski malarz Emile Brisset.

Wśród grafik szczególnie interesujące są „Widoki wnętrz Arsenału warszawskiego” Jana Feliksa Piwarskiego z 1829 roku. Znamy warszawski artysta sportretował w cyklu barwnych litografii imponujący wystrój trzech reprezentacyjnych sal Arsenału, w których przechowywano broń i pamiątki wojenne armii Królestwa Polskiego. Grafiki powstały niedługo przed pamiętną nocą 29 XI 1830 r., podczas której Arsenał został ogołocony z broni przejętej przez powstańców listopadowych.

W gablocie centralnej wyeksponowano efektowną broń sportową wykonywaną na prywatne zamówienie: ogromne sztucery tarczowe oraz strzelby członków bractwa kurkowego. Posiadają one dużą wartość artystyczną ze względu na piękne zdobienia, jak też historyczną jako dokumenty kul¬ury i obyczajowości dziewiętnastowiecznego mieszczaństwa.

 

 

IV SALA

 

W tej sala prezentowana jest broń wytworzona stosunkowo niedawno: w XIX i XX wieku. Rozwój broni palnej została zdemonstrowany poprzez zestawienie ze sobą różnych jej typów: od strzelby perskiej z zamkiem lontowym, przez karabiny skałkowe i kapiszonowe do karabinów odtylcowych systemu Podewils-Lindner, Remington Rolling Block, oraz karabinów odtylcowo-iglicowych Chassepot i Dreyse. Zwieńczeniem tej „drabiny ewolucyjnej” są słynne kilkustrza

łowe karabiny powtarzalne Mannlicher M.95 i Mauser M.98 k.

Wiek XX rozpoczął erę panowania broni maszynowej, której kulminacją na wielką skalę była II wojna światowa. Ekspozycja zawiera pistolety maszynowe: 2 modele legendarnych Stenów brytyjskich (Mk. II i Mk. III), włoską Berettę M38/42, niemiecki MP 40 (powszechnie i błędnie zwanym schmeisserem; pol.: szmajser), sowieckie PPSz-41 i PPS-43 (słynna pepesza). Uniwersalne karabiny maszynowe MG 34 stanowiły wyposażenie nie tylko oddziałów hitlerowskich. Jako zdobycz wojenna trafiały także w ręce polskiego ruchu oporu. Jeden z dwóch prezentowanych egzemplarzy używany był przez oddział ochraniający tajne lądowisko i miejsce zrzutów w leśnym rezerwacie Jata pod Łukowem. Został ukryty przez właścicieli po wojnie i przekazany przez nich do zbiorów muzealnych w 2005 r. Habet fata sua armis…

Kolekcja myśliwskiej broni palnej składa się ze strzelb i sztucerów. Na szczególną uwagę zasługują: elegancka dziwerowana dubeltówka firmy Dreyse, strzelba kapiszonowa ze znakomitej manufaktury wersalskiej oraz zdobyta na dygnitarzu faszystowskim dwururka włoskiej firmy „Reale” przekazana do muzeum przez oficera II Korpusu Polskiego kpt. Stanisława Byszewskiego. Tradycyjną bronią boczną myśliwego był kordelas i z tego powodu obok broni palnej wystawiono dwa egzemplarze kordelasów o pięknie zdobionych głowniach i rękojeściach.

Muzeum liwskie słynie z bogatej kolekcji bagnetów, jednej z większych jakie znajdują się w zbiorach polskich. Najliczniejsze w tym gronie są modele z XIX wieku, w którym piechota była królową broni, a karabin z zakładanym na lufę bagnetem jej podstawowym orężem. Najdawniejsze okazy ze zbioru to powszechne w czasach napoleońskich bagnety tulejowe, zastąpione później przez długie bagnety typu jatagan łączące w sobie zalety bagnetu i tasaka. W końcu XIX w. pojawiły się bagnety zbliżone do noży szturmowych. Współczesne bagnety (np. do automatycznego karabinka AK 47), są krótkie, mają funkcje uniwersalne i mogą służyć zarówno do walki wręcz jak też jako nożyce do cięcia zasieków. W liczącej ponad 120 bagnetów kolekcji po kilkadziesiąt okazów liczą zespoły bagnetów niemieckich, rosyjskich i austriackich. Pozostałe to broń produkcji polskiej, hiszpańskiej, belgijskiej, czechosłowackiej, włoskiej, angielskiej czy japońskiej. Jeden z bagnetów niemieckich -model saperski M. 89/05 z piłą – zyskał literacką sławę dzięki opisowi Ericha M. Remarque’a zamieszczonemu w głośnej powieści „Na Zachodzie bez zmian”. Interesujące, bo nietypowe, są produkowane w trakcie I wojny światowej bagnety zastępcze (ersatz bajonette). Były one maksymalnie pozbawione wszelkich ozdób czy cech dekoracyjności ze względu na masowość i ekonomikę ich produkcji wynikającą z rosnących potrzeb armii podczas przeciągającego się ponad wszelkie wcześniejsze przewidywania konfliktu.

Browning – Colt M. 1911A1

W gablocie z bronią krótką zaprezentowano typy tej broń: pistolety z zamkami skałkowymi, kapiszonowymi, pistolety samopowtarzalne (w tym ulubiona broń J. Piłsudskiego Browning M. 1900), rewolwery, i odznaczający się futurystycznym wyglądem pistolet maszynowy PM. 63 RAK konstrukcji Piotra Wilniewczyca, (współautora, wraz Janem Skrzypińskim. słynnego Visa).

W gablocie z bronią Polaków z okresu od początku pierwszej do końca drugiej wojny światowej oglądać można szable poczynając od oręża legionów Piłsudskiego (Legionów Polskich) szabli Wz. 1917, przez międzywojenne szable podoficerskie i oficerskie Wz. 21/22, szable żandarmerii, aż do ułańskiej szabli Wz. 34 zwanej „ludwikówką” od miejsca produkcji ich głowni – Huty Ludwików w Kielcach. Obok kordziki oficerskie i różne odmiany bagnetów zaprojektowanych do polskiej wersji karabinu Mauser i wytwarzanych w warszawskich, krakowskich i radomskich zakładach zbrojeniowych. Kurtka mundurowa tzw. battle dress blouse to dar pancerniaka kpt. St. Byszewskiego – żołnierza dowodzonego przez gen. Władysława Andersa II Korpusu Polskiego, uczestnika słynnej bitwy pod Monte Cassino. Pistolety: amerykański Browning – Colt M1911A1 i austriacki Steyr M.1912 używane były przez żołnierzy PSZ, partyzantów i powstańców warszawskich. Browning-Colt M1911 (kal. 45-11,43 mm) to jeden z najdłużej używanych pistoletów wojskowych. Wprowadzony w 1911 r. jako pistolet regulaminowy na wyposażenie armii USA zakończył swoją służbę w 1985 r.! Do Polski przerzucano często jego zmodyfikowane egzemplarze przystosowane do strzelania łatwiej dostępną w warunkach okupacyjnych amunicją niemiecką typu Parabellum 9 mm. W czasie powstania warszawskiego, 15 sierpnia 1944 roku, rozpisano konkurs poetycki na wiersz o tematyce powstańczej. Pierwszą nagrodą w konkursie był właśnie pistolet Steyr M. 1912!

Muzeum Zbrojownia na Zamku w Liwie jest samorządową instytucją kultury której organizatorem jest Samorząd Województwa Mazowieckiego