Witamy w Muzeum Zbrojowni na Zamku w Liwie
Początki zamku
W początkach XV w. murator Niclos (Mikołaj) rozpoczął budowę zamku murowanego na sztucznej wyspie otoczonej bagnami Liwca – granicznej rzeki Mazowsza i Litwy. Zamek był jedną z 6 murowanych twierdz wzniesionych przez księcia mazowieckiego Janusza I Starszego. Założony na planie zbliżonym do kwadratu (32 × 33 m) zamek posiadał dwa równoległe budynki rozdzielone dziedzińcem i bramą. Założenie to jest zbliżone do zamków takich jak: Borysławice, Kórnik, Łowicz i Gosławice.
Najbardziej zbliżony do niego był położony na jeziorze Galve w Trokach tzw. zamek wysoki wielkiego księcia Witolda. Po śmierci księcia Janusza I w 1429 r. budowę zamku w Liwie kontynuował jego wnuk książę Bolesław IV. Mury o wysokości około 6 metrów zwieńczone były blankami, a do wieży bramnej prowadził charakterystyczny most zwodzony.
Rozkwit – XVI w.
Kolejna rozbudowa zamku miała miejsce zapewne około 1512 r., podczas regencji (1503-1518) księżnej Anny z Radziwiłłów, wdowy po Konradzie III Rudym. Wobec licznych zagrożeń wojennych, w tym najazdów tatarskich, warownia została znacznie wzmocniona. Mury kurtynowe podniesiono do wysokości 12 m, basztę także podwyższono i zabudowano od strony dziedzińca, tworząc wieżę bramną z przejazdem zamykanym żelazną bramą i mostem zwodzonym. Wewnątrz znajdowały się dwa dwukondygnacyjne domy – Dom Wielki i Dom Mniejszy – kryte gontem, podobnie jak drewniany spichlerz i ganki straży.
Po śmierci ostatnich książąt mazowieckich – Janusza III i Stanisława – nastąpiła inkorporacja Mazowsza do Korony w roku 1526. Jedynie Liw, wraz z zamkiem i „przynależnymi wsiami i dochodami książęcymi z ziemi liwskiej”, został przydzielony przez Zygmunta Starego księżnej Annie, jako „zaopatrzenie do czasu zamążpójścia”. Spowodowało to, że do 1537 r. był to ostatni fragment Księstwa Mazowieckiego pozostający w rękach dynastii piastowskiej. W latach 1547-56 Liw był w zarządzie królowej Bony Sforzy, która przeprowadziła kolejną rozbudowę warowni, podwyższając o 2 piętra wieżę i zwieńczając ją wysokim hełmem z hurdycjami. Bona chciała zapewne zaimponować Kiszkom — właścicielom pobliskiego, litewskiego Węgrowa — spokrewnionym z wrogimi jej Radziwiłłami. Za jej czasów w arsenale zamkowym było kilka dział i 28 hakownic jak przystało na przygraniczną twierdzę Rzeczypospolitej (Liwiec do czasu wcielenia Podlasia do Korony w wyniku Unii Lubelskiej w 1569 r. rozdzielał ziemię drohicką Wielkiego Księstwo Litewskiego i ziemię liwską Królestwa Polskiego).
Oryginalnym elementem układu przestrzennego zamku w Liwie był tzw. przygródek. Inwentarze z 1549 i 1570 r. podają listę tworzących go budynków (od strony miasta): brama, brama wielka, stajenka na 3 konie, domek, stajnia wielka (na 40 koni), piekarnia, dom grodzki, dom wielki, kuchnia, nowa kuchnia, domek, domek stary, szpitalik, siedzenie letnie. Budynki przygródka postawione w całości lub częściowo na palach to obiekty o charakterze militarnym (dwie ufortyfikowane bramy, prochownia); administracyjnym (dom grodzki służący do posiedzeń sądów ziemi liwskiej, domek pisarza), gospodarczym (kuźnia, kuchnie, składy żywości, stajnie, młyn) i „socjalnym” (siedzenie letnie czyli rodzaj werandy oraz szpitalik).
Miasto Liw
Z zamku prowadziło przejście przez długi, drewniany pomost na rynek miejski, rozciągnięty wzdłuż ulicy Nowomiejskiej – fragmentu Wielkiego Gościńca Litewskiego, jednego z najważniejszych szlaków Rzeczypospolitej, łączącego Warszawę z Wilnem. Przy rynku stał liwski kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela, znany już w XV w., spalony w 1700 r. Liw był miastem podwójnym, składającym się z Liwa Starego (prawa miejskie przed 1421 r. zapewne w poł. XIV w.) oraz Liwa Nowego (1453 r.), w którym istniały dwa kościoły: parafialny św. Jana i szpitalny Św. Ducha oraz kaplica św. Leonarda. Lustracje z XVI w. ukazują pomyślny rozwój obu miast. W 1564 r. Liw Stary liczył 211 domów. Mieszkało w nim 171 rzemieślników, w tym 60 piwowarów, 14 gorzelników, 27 szewców, jeden złotnik, 2 mieczników, 24 piekarzy, i siedmiu rzeźników. W Liwie Nowym stało 130 domów; mieszkało w nich 102 rzemieślników. Wojny, pożary, epidemie oraz konkurencja sąsiedniego Węgrowa spowodowały stopniowy upadek miast (od 1678 r. mówi się już tylko o jednym Liwie) zakończony odebraniem praw miejskich w 1869 r.
Zamek w czasie najazdów szwedzkich
W czasie „potopu” podczas najazdu wojsk szwedzkich w 1656 r. i podczas wojny północnej – 12 IV 1703 r. zamek, dwukrotnie spalony przez najeźdźców, stracił swe walory obronne. Dopiero w 1782 roku sumptem starosty liwskiego Tadeusza Grabianki herbu Leszczyc, zbudowany został dwór barokowy z przeznaczeniem dla siedziby starostwa i sądu ziemi liwskiej. Wieżę bramną natomiast przystosowano do pełnienia funkcji archiwum, w którym jeszcze w I poł. XIX w. przechowywano prawie 500 opasłych ksiąg „w skórę oprawnych” akt ziemi liwskiej. Po pożarze dworu, w połowie XIX w., przeniesiono je do Siedlec.
Po 1918 r. ruiny upaństwowiono. W latach 30. XX w. podejmowano próby remontu zabytku. W roku 1942 władze okupacyjne rozpoczęły rozbiórkę ruin na budulec dla powstającego w Treblince obozu zagłady. Wówczas wkroczył do akcji Otto Warpechowski (1917-1945). Ten młody polski archeolog prowadzący w okresie międzywojennym wykopaliska w okolicach Węgrowa i Sokołowa Podlaskiego brawurowo przekonał starostę Ernsta Gramssa, że Liw zbudowali Krzyżacy(!), tym samym doprowadził do rozpoczęcia odbudowy zamku na koszt III Rzeszy(!). Roboty nadzorował Warpechowski za wiedzą władz polskiego państwa podziemnego. W ciągu 2 lat uzupełnił największe wyrwy w murach, uporządkował teren wzgórza, pokrył dachem wieżę, wykonał stropy i podłogi oraz urządził wystawę archeologiczną z zabytków odkrytych podczas eksploracji ruin.
W 1944 r. Warpechowski zaczął się ukrywać przed Niemcami, którzy w końcu zwątpili w jego wersję dziejów zamku. Zginął tragicznie 5 II 1945 r. jako żołnierz II Armii WP. Renowację zabytku ukończono ostatecznie w 1961 r. dzięki naciskom społeczności lokalnej (znane są zwłaszcza nazwiska E. Leszczyńskiego, M. Jakubika i J. Klemma). Po kilkuletnich próbach określenia charakteru placówki oscylującej pomiędzy wiejskim ośrodkiem kultury a muzeum etnograficznym, w roku 1963 r. powstało muzeum dawnego oręża, nawiązujące do militarnej przeszłości Liwa jako warowni na granicy Księstwa Mazowieckiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Impulsem do nadania placówce profilu zbrojowni było przekazanie około 200 eksponatów przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa w 1963 r.
Co ciekawego w Muzeum ?
Muzeum Zbrojownia na Zamku w Liwie powstało w 1963 roku. Ekspozycja muzealna mieści się w barokowym dworze, dawnej siedzibie starostwa. Eksponaty ulokowano w holu, Sali Rycerskiej i salach ekspozycyjnych na poddaszu. Trzon kolekcji muzealnej stanowią militaria polskie i obce: broń, uzbrojenie ochronne, mundury, odznaczenia wojskowe, mapy a także, meble, tkaniny i obrazy zakupione, otrzymane w darze lub przyjęte w długoterminowy depozyt.